میراث شیروان‌شاهان

میراث شیروان‌شاهان

بخش اصلی کاخ شیروان در ۱۴۲۰، به دستور شروانشاه خلیل الله ساخته شده است. این مجموعۀ باستانی عبارت از 9 بنای تاریخی است: ساختمان کاخ، دادگاه، آرامگاه شروان‌شاهان، مسجد شاه، مخزن، حمام، آرامگاه سید یحیی باکوی و دروازه شرق. در نزدیکی آرامگاه سید یحیی باکوی مسجد کیقباد نیز وجود داشته است. متأسفانه، بخشی از ساختمان مسجد مذکور باقی مانده است.

شروان‌شاهان سلسلهٔ پادشاهانی بودند، در شروان ( ناحیه‌ای در قفقاز و حوالی آن که از اواخر سده دوم تا اوایل سده دهم خورشیدی) حکومت کردند. مرکز شروانشاهان در گذشته شهر شابران (شاوران) بوده است. این سلسله در اوایل حکومت عباسیان تشکیل شد و چندین دوره شامل افرادی از اقوام مختلف بوده است و سرانجام در سال ۹۱۷ خورشیدی (۹۴۵ قمری) به دست شاه تهماسب یکم صفوی نابود شد.

محل حکومت شروان‌شاهان در باکو بوده است. شروان‌شاهان در دورهٔ سلجوقیان همچنان در قدرت خود باقی بودند و با پادشاهان آن سلسله رابطه داشتند و گاهی نیز مطیع و خراجگزار آنان می‌شدند. مهمترین دوره پادشاهی این سلسله عهد منوچهر دوم است که عنوان «خاقان اکبر» را داشت و با این وجود تابع سلجوقیان عراق بود. این وضعیت تا پایان پادشاهی طغرل بن ارسلان آخرین پادشاه سلجوقی عراق ادامه داشت و از این پس، پادشاهان شروان تابع و باجگزار سلاطین گرجی شدند و با آنان وصلت کردند.

هنگامی که جلال‌الدین خوارزمشاه بر آذربایجان تسلط یافت، شروان مدتی خراجگزار او بود. همچنین شیخ جنید و شیخ حیدر در جنگ با شروانشاهان به قتل رسیدند ولی شاه اسماعیل یکم صفوی انتقام آنها را از شروانشاهان گرفت و نواحی شروان را به باد غارت داد. دولت این خاندان تا سال ۹۱۷ خورشیدی (۹۴۵ ه. ق) دوام داشت و در این سال به دست شاه تهماسب یکم صفوی نابود گردید؛ ولی بعداً دو تن دیگر نیز به حکومت رسیدند.

ایرانی ‌شدن فرهنگی شروان‌شاهان در زمان یزید بن احمد (یزید دوم) (۳۸۱ ق) شکل گرفت. مینورسکی می‌نویسد: «این واقعیت که یزید بن احمد و دخترش شمکویه در شابران دفن شدند، با توجه به پیدایش ناگهانی نامهای ایرانی در میان نوادگان او حائز اهمیت است. احتمال بسیار دارد که این نوآوری ناشی از ازدواج یزید با شاهزاده خانمی از خاندان‌های قدیمی محلّی بوده باشد».

سید یحیی پس از آمدن به باکو، با حمایت و کمک شیروان خلیل الله اول، اولین خانگاه بزرگ خلوتیه را پایه‌گذاری می‌کند. سید یحیی بارها و بارها به حمایت و کمک شیروان خلیل الله اول در ساخت و ساز خانگاه باکو به عنوان پناهگاهی برای پیروان خلوتیه اشاره کرده است. مدرسۀ سید یحیی بیش از آنکه نقش یک خانگاه را بازی کند، در شرق به یک مرکز علم تبدیل شده بود. و مردم از اقصی نقاط کشورهای شرقی برای تحصیل خلوتیه به آنجا نقل مکان می‌کردند.

اهداء کتاب «کشف القلوب» به شیروان‌شاه اول توسط سید یحیی نیز یکی از علائمی است که ارتباط صمیمی بین شیروان‌شاه خلیل الله اول و سید یحیی را نشان می‌دهد.

این اثر گرانقیمت با این عبارات شروع می‌شود: «در سایۀ امنیتی که در دولت امیر بلندمرتبۀ عدالت‌گستر، اشرف از همه سلاطین جهان، همنام خلیل‌الرحمن، سلطان بن سلطان امیر خلیل‌الله که هر روز بیش از دیروز افزایش و گسترش می‌یابد، این رساله را نوشتم».

امروز، بیشتر گردشگران که به جمهوری آذربایجان سفر می‌کنند،  از ایچری‌شهر بازدید می‌کنند. قصر شروان‌شاهان، قلعۀ دختر و چند مسجد و نیز بعضی دالان‌ها و کوچه‌های پیچ در پیچ در ایچری‌شهر واقع است. اما جهان زیرزمین ایچری شهر که از دورۀ شروانشاهان به یادگار مانده است، به نوبۀ خود به طور جداگانه یک تاریخ است.

اینجا پر از ساختمان‌های جالب تاریخی است که انسان را شگفت زده می‌کند. این بناهای جالب و جذاب شامل حمام‌های زیرزمینی، انبارهای آب چنداتاقه، راه‌های مخفی زیرزمینی به صورت تونل می‌شود. که درباره‌اش افسانه‌های زیادی نقل می‌شود.

با اطلاعات زیادی در زمینۀ راه‌های پنهان زیرزمینی ساخته شده در زیر قلعه‌ها و شهرهای جمهوری آذربایجان در قرون وسطی برخورد می‌کنیم. برای این منظور، در سمت شمال قسمت داخلی دیوارهای قلعۀ ایچری‌شهر برای تردد راحت سربازان راه زیرزمینی ساخته شده است. راه زیرزمینی به دیوار مربع قلعه از سمت غرب و شرق منتهی می‌شود. ساخته شدن چنین محلی برای سربازان در قلعه، به منظور ورود و خروج مناسب سربازان برای برداشتن سلاح ها و اشیاء دیگر از انبار مهمات قلعه بود. این مسیر زیرزمینی همچنان اهمیت استراتژیک و معماری ویژۀ خود را نگه‌می‌دارد. ورود به دربهای راه زیرزمینی در امتداد دیوار قلعه از ورودی ایستگاه مترو تا به درهای دوقلعه در ایچری‌شهر، به دلایل مختلف در سالیان مختلف برای عموم ممنوع بوده است.

یک راز پنهان دیگر باکو قلعۀ بائیل است. این قلعه و اثر تاریخی امروزه بیشتر «قصر بایئل» نامیده می‌شود. این قلعه که در قرن سیزدهم ساخته شده، در نتیجه یک زلزله قوی صورت گرفته در باکو، به زیر آبها رفته است. وقت به وقت با افزایش و کاهش آب‌های دریای خزر گاه خودش را نشان داده و گاه دوباره ناپدید شده است. در اشعار «فرهادنامه» عارف اردبیلی نیز در مورد قصر باییل اطلاعات جالبی وجود دارد. طول قلعه صدو هشتاد متر و عرض آن سی و پنج متر است. قلعه که امروزه در زیر آب است، حال نیز توسط دانشمندان مورد مطالعه قرار می‌‌گیرد.

خیلی وقت است در بین اندیشمندان روشن است که قلعه در پایین دریای خزر مانده است. با این حال، در سال هزار و هفتصد هشتاد دو بر روی نقشه بندر باکو که توسط کارتوگرافهای روسی کشیده می‌شد، «سنگهای قلعه در باییل» بر روی آب‌ها دیده می‌شود. دلیل علاقۀ بیشتر به این موضوع، بیش از اینکه این قلعه باشد، مربوط به سطح آب دریای خزر بوده است همچنین، عباسقلی خان باکیخان‌اف نیز در مورد قلعۀ مذکور اطلاعات جالبی نقل کرده است.

به عنوان یک بحث علمی مطالعات نشان داده است که قلعه در نزدیکی ساحل دریای خزر، در یکی از تپه‌های باییل، در سال 1234 در زمان فریبرز فرزند شیروان‌شاه گرشسب ساخته شده است. این بنای تاریخی در سال 1303 در اثر زلزله تخریب شده است.

در زمان تحقیقات انجام شده در قلعۀ باییل نوشته‌ای پیدا شده که نشان می‌دهد معمار قلعه عبدالمجید فرزند مسعود است. این معمار هم زمان، یعنی در سال 1232 قلعۀ دور مردکان را که شامل سیستم دفاع یکپارچه آبشرون و از شمال قلعۀ باییل را دفاع می‌کند را نیز ساخته است. طراحی سنگ های مورد استفاده در ساخت و ساز قلعه تقریبا حدود هشت قرن پیش بوده است. این خود سطح بالای معماری در جمهوری آذربایجان را در آن دوران تایید می‌کند. بر روی سنگها پیاپی اسامی شیروان‌شاهان نگاشته شده، و بر روی اسامی هر حاکم علامت مقارن آن حاکم مانند حیوانات، پرندگان و نقاشی‌های اسطوره‌ای به تصویر کشیده شده است.

اکثر کارشناسان بر این باورند که اگر قلعه بیش از چهار صد سال زیر آب‌های دریای خزر پنهان نمی‌ماند، مانند بسیاری از آثار تاریخی آبشرون اثری از این قلعه باقی نمی‌ماند. در طول سال‌های 1939-1969 پژوهش‌گران باستان‌شناسی بیش از هفتصد پانل سنگی نگاشته شده در اراضی قصر باییل و از زیر دیوارهای خراب شده در زیر آب‌ها، بیرون کشیده‌اند.

امروزه جاهای زیادی از قلعۀ باییل فرسوده شده است. فقط یک بخش خاصی از قلعه سالم مانده است. با این حال، حتی این وضعیت نیز به سبک معماری و تاریخی این قلعه خللی وارد نمی‌کند.

مقالات دیگر