شهر قدیم آذربایجان چگونه پایتخت ارمنستان گردید؟

شهر قدیم آذربایجان چگونه پایتخت ارمنستان گردید؟

ایروان (امروزه ارامنه آن را «یروان» می نامند)، که امروز به عنوان پایتخت ارمنستان شناخته می شود، در منطقه ای بسیار وسیع و با صفا در ساحل رود زنگی قرار گرفته که از کوه آغری واقع در ترکیه سرچشمه گرفته می گیرد (ارامنه در راستای سیاست ادعای ارضی خود این کوه را «آرارات» می خواند). نام این شهر در تمامی منابع و کتب تاریخی «روان» و «ایروان» ذکر شده است در حالی که ارامنه آن را با نام تحریف شده ی «یروان» ذکر می کنند که در هیچ منبع مستندی دیده نمی شود. جانام (توپونیم) ایروان متشکل از دو بخش است: «ایر» و یا «اَر» (در زبان ترکی به معنی مرد / جوانمرد است) و «اوان» (به معنی کشور، دیار، روستا و شهر است) و به معنی «دیار مردان» است و از زمان های باستان با زبان و ملیت ترک مرتبط است. در حد فاصل قرن های شانزدهم تا نوزدهم ده ها جانام آذربایجانی در این شهر و اطراف آن وجود داشته است از جمله می توان به قلعه ها، دروازه ها، میادین، محلات، بازارها، مساجد، کاروانسراها و حمام های شهر اشاره نمود که تماماً آذربایجانی است. 


 

 

İrəvan

 

بر اساس تحقیقات انجام شده توسط اولیا چلبی (1611 1682)، سیاح سرشناس ترک، در سال 1509، سر سلسله ی دودمان صفوی، شاه اسماعیل، به منظور حراست و پاسداری از این دیار در قبال حملات بیگانگان،  به وزیر خود، «روان قلی خان»، دستور داد قلعه ای در آن دیار بنا نماید و پس از آباد شدن نام «روان» به این شهر اطلاق گردید (که در گویش محلی ترکی آذربایجانی برای راحتی تلفظ به صورت «ایروان» تلفظ می شود).

https://www.tarixinstitutu.az/Web/uploads/books/2019/09/IrevanWEHERIES.pdf, s.11-12

 

تا زمان اشغال این شهر توسط تزار روس به سال 1827، مجموعاً 43 فرد مسؤول با عناوین خان، سردار، بیگربیگی و سایر درجات، که همه کاملاً آذربایجانی است، عهده دار امور این شهر و محدوده ی جغرافیایی تابعه ی آن بوده اند. هم چنین در اسناد مربوط به آمار جمعیتی مربوط به سال های 1590 تا 1728 این شهر حتی یک شهروند ارمنی نداشته، در میان ساکنین شهر حتی یک نام و یا نام خانوادگی ارمنی نمی توان یافت و بیش از 90 درصد جمعیت آن را ترک های آذربایجانی تشکیل می دادند. بر اساس اسناد بایگانی مربوط به این دوره، ثابت شده است که در این شهر 4 خان، 41 بیگ، 50 آخوند و ملا به همراه خانواده ی خود زندگی می کرده اند و نیز تعداد 8 خانواده ی مَلِک و کشیش آلبانیایی مسیحی در آن زندگی می کرده اند.

 

ژان باتیست شاردن (1643 الی 1711) که چند سال از عمر خود را در آذربایجان و ایروان طی کرده است، به سال 1627 منظره ی شهر ایروان را این گونه به تصویر می کشد: «قلعه دارای هشتصد خانوار است. فقط کسانی در آن زندگی می کنند که خون آنها خالص قزلباش (آذربایجانی) است. اعیاد دینی و مردمی در میان صفویه بسیار زیاد است. عیدهای ملی و مذهبی در صفویان زیاد است. این اعیاد یا در مناسبت های مذهبی و یا به علت گردش سال و فصول می تواند باشد. با این وجود سنت برگزاری باشکوه اعیاد مذهبی هنوز حفظ شده است. صفویان فردای ماه رمضای را جشن می گیرند. عید قربان و روز شهادت حضرت علی از سوی صفویان عزاداری می شود. هر چند که عید مردمی نیست ولی با شکوه هر چه بیشتر برگزار می شود. باید یادآوری کنم که جشن عید نوروز سه روز ادامه دارد. درست مانند کاخ، جشن های نوروز از زمان وارد شدن خورشید به برج حمل شروع و تا روز هشتم ادامه دارد. این عید نوروز سلطانیه نامیده می شود. یعنی «نوروز باشکوه» و یا «سال نو پادشاهی.»

Şarden İ. Səyahətnamə – (Paris, Daniel Horthemels, 1686) Paris Milli Kitabxanasında saxlanılır (orijinaldan tərcümə edən V.Aslanov).

 

نویسنده ی مشهور ارمنی، خاچاطور آبویان، در اثر خود به نام «تاریخ خلاصه ی شهر ایروان» عنوان می نماید که در هیچ کدام از منابع قدیمی ارمنی به شهر ایروان برخورد نکرده است. قوم شناس معروف روسی، استپان پاولوویچ زلینسکی، در مقاله ی خود تحت عنوان «شهر ایروان»، که حاوی تاریخ ایروان، چشم انداز شهری آن در ادوار مختلف، و اصول اداره ی آن است، عنوان می دارد که ساکنین آن مسلمان بوده و محدوده ی آن از سوی ترک های عثمانی و آذربایجانی اداره می گردیده است.

https://www.iravan.info/shererin_tarixi.html

https://www.science.gov.az/news/14541

 

در پی اشغال شهر توسط سپاه روس به فرماندهی ژنرال ایوان فیودورویچ پاسکویچ (1782 1856) ارامنه در شهر ایروان اسکان داده شدند و در پی خیانت های ارامنه هلال و ستاره ی نصب شده در بالای مسجدی که به سال 1725 توسط سرکرده ی عثمانی رجب پاشا احداث شده بود برداشته شده و به جای آن صلیب نصب گردید. هم چنین ارامنه به مناره های این مسجد زنگ کلیسا نصب کردند. در همان سال، نیکلای اول تزار روس به ایوان پاسکویچ، به خاطر انجام این امر لقب «گراف ایروان» را داد. متعاقب آن، «استان ارمنستان» در اراضی خانات نخجوان و ایروان شکل گرفت.

پس از اشغال شهر بخش اعظم ساکنان شهر در اثر آزار و اذیت و تعقیب ارامنه و سربازان و برای رهاندن خود از قتل و غارت مجبور شدند به ایران و ترکیه کوچ نمایند.

https://www.iravan.info/shererin_tarixi.html

 

علی رغم تمامی این موارد، بر اساس اطلاعات جمعیتی و آماری تهیه شده از سوی روسیه ی تزاری در سال های 1829، 1880 و 1917 باز تعداد ارامنه ی این شهر کمتر از مسلمانان بوده است.

https://iravanaz.com/rus/index.php?newsid=6251

 

مسؤولین جمهوری مردمی آذربایجان، که در 28 می سال 1918 تأسیس گردید، طی مصوبه ای شهر ایروان را به جمهوری تازه تأسیس ارمنستان دادند. ولیکن این گام انساندوستانه ای که آذربایجان برداشت نتوانست اشتهای سیری ناپذیر ارضی ارامنه را اشباع نمایند و طمع تصاحب خاک دیگران در میان ارمنستان کم نشد. پس از آن که شهر ایروان به عنوان پایتخت ارمنستان اعلام گردید، ارامنه طی دو سال جنگ های خونینی را برای تصاحب اراضی نخجوان، زنگزور، قره باغ آذربایجان به راه انداختند و بیش از پنجاه هزار نفر را به قتل رساندند. آنها بیش از 300 شهر، روستا و قصبه را ویران کرده و اموال ساکنان آنها را غارت کرده و به یغما بردند.

و این شد که خاک جمهوری ارمنستان، که در زمان تأسیس در 29 می 1918 فقط نه هزار کیلومتر مربع مساحت داشت، به بیست و نه هزار کیلومتر مربع توسعه یافت.

https://az.wikipedia.org/wiki/Ermənistan

 

 

 

 

 

مقالات دیگر